Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора

Гісторыя музея

Музей мае назву «Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора», з’яўляецца філіялам Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка, які падпарадкоўваецца Галоўнаму ўпраўленню ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі Віцебскага аблвыканкама.

Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора быў адчынены ў 1987 г. Работы па стварэнню музея у комплексе з рэстаўрацыяй помніка архітэктуры сяр. XI — сяр. XVIII стст. былі распачаты ў канцы 1960-х гадоў. Значных даследаванняў і рэстаўрацыйных работ да 1969 г. у Сафійскім саборы не праводзілася. З прыняццем шэрагу дакументаў па ахове помнікаў і стварэнню археалагічных запаведнікаў у Беларусі ў 1969 г. пачаліся даследванні і рэстаўрацыя помніка, якая ўвянчалася адкрыццём у Сафійскім саборы ў 1983 г. канцэртнай залы камернай, а ў 1985 г. — арганнай музыкі, а таксама, праз два гады, музея гісторыі архітэктуры сабора. Гэта быў першы сур’езны вопыт музеефікацыі асобна ўзятага помніка ў тым сэнсе, як мы сення разумеем гэты спецыфічны напрамак у музейнай дзейнасці.

Аўтарам праекта рэстаўрацыі стаў вядомы беларускі архітэктар Валерый Рыгоравіч Слюнчанка (1945–1992). У рабоце па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі (П.А. Рапапорт, Вал.А. Булкін), чэшскія майстры-арганісты.

Пасля няўдалай спробы ў 1970-ыя гг. арганізаваць у саборы рэспубліканскі музей гісторыі, рэлігіі і атэізму ўсе намаганні былі накіраваны на стварэнне музея гісторыі архітэктуры храма. Першыя прапановы па музеефікацыі помніка былі выказаны В.Р. Слюнчанкам і П.А. Рапапортам. На іх думку, уключэнне архітэктурных фрагментаў XI ст. у музейную экспазіцыю ўяўлялася бясспрэчным па наступных меркаваннях:

  • Сафійскі сабор належаў да нешматлікай групы пабудоў першай паловы XI ст. (Сафійскія саборы ў Кіеве і Ноўгарадзе, Спаса-Праабражэнскі сабор у Чарнігаве), якія стаялі каля вытокаў айчыннага дойлідства. Пабудаваныя ў перыяд найвышэйшага росквіту Полацкага княства пры Усяславе Брачыславічы, Сафія Полацкая стала самым старажытным каменным будынкам на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
  • Археалагічныя раскопкі, што пачаліся ў 1975 г., дазволілі выявіць усярэдзіне сабора раней невядомыя часткі старажытнага храма. Уключэнне іх у музейную экспазіцыю таксама ўяўляла бясспрэчную цікавасць.
  • Уключэнне фрагментаў старажытных сцен, слупоў, падмуркаў у будучую музейную экспазіцыю дыктавалася логікай гісторыка-мастацкага матэрыялу, паказ якога меркаваўся ў музеі, бо рэшткі будынка XI ст. павінны разглядацца як найстаражытнейшы гістарычны элемент.
  • Пры выбары таго ці іншага фрагмента старажытнага будынка, прызначанага да кансервацыі і музеефікацыі, даследчыкі сабора імкнуліся ўлічваць такія фактары, як захаванасць фрагмента, яго архітэктурная значнасць, размяшчэнне ў музейным інтэр’еры.

Зыходзячы з такіх меркаванняў аўтар праекта рэстаўрацыі і начальнік архітэктурна-археалагічнай экспедыцыі Ленінградскага аддзялення Інстытута археалогіі АН СССР прапанавалі ўключыць у музейную экспазіцыю захаваўшыяся часткі старажытнага будынка.

Музей стаў прымаць наведвальнікаў у 1985 г. Праз два гады была адкрыта экспазіцыя ў ніжняй зале.

Аўтарамі канцэпцыі музея з’яўляюцца Джумантаева Т.А., Арлова Т.А., Канавалаў А.В.

Захавальнікам экспазіцыі музея з’яўляецца вядучы навуковы супрацоўнік аддзела фондаў Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея запаведніка Лугіна Наталля Генадзьеўна.

Колькасць экспанатаў асноўнага фонда налічвае 70 прадметы, фонд навукова-дапаможных матэрыялаў налічвае 50 прадметаў.

Агульная плошча экспазіцыі — 870 кв.м. Экспанаты размешчаны ў двух экспазіцыйных залах.


Музейная экспазіцыя складаецца з двух асноўных раздзелаў:

Архітэктура і мастацкае аздабленне старажытнага храма ў ніжняй зале:

  • Паўднева-заходні вугал храма. Тут добра захавалася муроўка паўдневай сцяны, на вышыню 3 м захавалася заходняя сцяна. Важнымі дэталямі ў гэтай частцы будынка з’яўляюцца таксама фрагмент старажытнай падлогі і невялікі кавалак тынкоўкі з фрэскавым роспісам.
  • Стужачны падмурак, фрагменты цагельнай муроўкі і 8-гранны слуп у заходняй частцы цэнтральнага нефа.
  • Рэшткі ўсходніх падкупальных слупоў, стужачны падмурак паміж імі і яго працяг у паўночным нефе.
  • Сінтрон (лава для святароў) у цэнтральнай апсідзе.
  • Частка паўдневай сцяны па абодва бакі адкрытага ў 1975 г. уваходнага праема.

У верхняй зале:

  • Частка заходняй сцяны, якая захавалася на вышыню да 8 м.
  • Алтарная частка з фрэскавым роспісам, якая захавалася на вышыню да 12 м.

Архітэктурныя асаблівасці і мастацкае аздабленне Сафійскага сабора 15–18 стст. у верхняй зале:

  • Ваконныя праемы якія захаваліся ў цэнтральнай апсідзе — байніцы — вынік перабудовы сабора ў храм абарончага тыпу пасля пажару, які здарыўся ў 1447 г.
  • Аб’емна-прасторавая структура сабора, якая вырашана па тыпу ўніяцкай базілікі.
  • Элементы архітэктурна-мастацкага афармлення інтэр’ера ў стылі познебеларускага, або віленскага, барока — калоны, малыя скульптурныя формы і ляпное аздабленне, фігурныя карнізы, барэльефная выява Тройцы Новазапаветнай на скляпенні, тэмперны роспіс на алтарнай перагародцы і паўночнай сцяне.

Найбольш цікавымі экспанатамі музея з’яўляюцца прадметы, знойдзеныя ў час раскопак Верхняга замка, на тэрыторыі якога знаходзіцца Сафійскі сабор. Гэта залаты віты пярсцёнак XI ст., прывезены ў Полацк з вострава Готланд і віслая пячатка кіеўскага князя Усевалада (Андрэя) Яраславіча (1078–1093). У музеі таксама дэманструюцца плінфы XI ст. з насечкамі, літарамі і рознымі знакамі, камень-вапняк з надрапанымі на ім у сярэдзіне XI ст. іменамі: «Давыд, Тума, Микула, Копесь, Петр, Воришко писал». Гэты помнік пісьменнасці знойдзены ў падмурку паўдневай сцяны Сафійскага сабора. Магчыма, гэта аўтографы ўдзельнікаў ці назіральнікаў за будаўніцтвам храма.

У верхняй экспазіцыйнай зале прадстаўлена выстава культавай скульптуры XVIII ст.

Штогод у музеі арганізуюцца выставы з матэрыялаў археалагічных раскопак.


Канцэртная зала
Дзякуючы ўнікальнай акустыцы ў 1983 г. у Сафійскім саборы была адкрыта канцэртная зала камернай музыкі Першай музычнай падзеяй было выкананне ансамблем «Кантабіле» твораў з «Полацкага сшытка» (XVI ст.). У 1985 г. у саборы загучала велічная арганная музыка. Адмыслова для залы Сафійскага сабора ў Полацку старэйшай чэшскай фірмай «Рыгер Клос» быў спраектаваны і ўстаноўлены арган. Кожны год у красавіку у канцэртнай зале Сафійскага сабора праводзяцца Міжнародныя фестывалі старадаўняй і сучаснай камернай музыкі, а ў лістападзе — Міжнародныя фестывалі арганнай музыкі «Званы Сафіі»ю

Сафійскі сабор. Выгляд з заходняга боку.
Фрэскі ХІ ст. на усходняй сцяне алтарнай апсіды.
Троіца новазапаветная. Барэльеф XVIII ст.
Камень-вапняк з падмуркаў Сафійскага сабора з надпісамі ХІ ст.
Экспазіцыя ніжняй залы Музея гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора.
Канцэртная зала Сафійскага сабора. Адкрыццё XX Міжнароднага фестываля старадаўняй і сучаснай камернай музыкі